Skarabeusz znaleziony w ruinach Aj pomoże w datowaniu?

skarabeuszNieduży egipski skarabeusz znaleziony ostatniego dnia wykopalisk okazał się najważniejszym odkryciem podczas zeszłorocznych prac archeologicznych w Khirbet el-Maqatir, jakieś 15 km na północ od Jerozolimy.

Znajdują się tam ruiny niedużej twierdzy z późnej epoki brązu, która zabezpieczała granicę Kanaanu od wschodu. Odkryto również ślady późniejszego osadnictwa, między innymi wioski z I wieku n.e. opuszczonej w czasie powstania żydowskiego.

Bryant G. Wood, amerykański archeolog, który prowadzi tam wykopaliska od 1995 roku, uważa, że kananejska forteca w Khirbet el-Maqatir jest tożsama z Aj, drugim – po Jerychu – miastem zdobytym w Kanaanie przez Izraelitów pod wodzą Jozuego.

Choć nie wszyscy uczeni zgadzali się z proponowanym przez Wooda datowaniem ruin na podstawienie ceramiki, to odkryty skarabeusz zdaje się potwierdzać, że forteca rzeczywiście istniała w czasie, który wskazuje biblijna chronologia Podboju.

jozue

Spalenie Aj (ryc. Gustave Doré)

Księga Jozuego opisuje, jak po spektakularnym zdobyciu Jerycha, Izraelici zlekceważyli załogę miasta Aj i podczas próby oblężenia ponieśli dotkliwą porażkę. Powrócili tam – po usunięciu Achana, który sprowadził gniew Boga – z dziesięciokrotnie liczniejszym wojskiem i stosując bardziej przemyślaną taktykę. Aj zostało zdobyte (Jozuego rozdz. 7 i 8).

W Jozuego 8:28 opisano, że spalone Aj stało się „kopcem”, „rumowiskiem” lub „kupą gruzu” (w zależności od przekładu, po hebrajsku tel) oraz niezamieszkałym „pustkowiem”. Co ciekawe, sama nazwa Aj w hebrajskim ma podobne znaczenie – „rumowisko” lub „stos ruin”. W późniejszym okresie w Aj lub okolicy znów istniała osada o tej nazwie.

Ponieważ Biblia wskazuje, że Aj znajdowało się na wschód od Betel (Joz. 7:2), więc zazwyczaj utożsamiano je ze sporym pagórkiem Khirbet et-Tell (at-Tel), położonym na przedmieściach al-Biry (el-Bireh), niedaleko Ramallah w Autonomii Palestyńskiej. Nazwa et-Tell znaczy po arabsku po prostu „rumowisko”, więc skojarzenie z nazwą miasta i ze wzmianką o „tel” z Jozuego 8:28 jest oczywiste (arabskie khirbet, zapisywane też jako chirbat, to po prostu „ruiny”).

Jednak lokalizacja Aj w et-Tell nastręcza poważnych trudności. Po pierwsze, według Biblii Aj nie było tak dużym miastem, jak na to wskazywałyby te ruiny (Joz. 7:3). Po drugie, na północ od Aj powinna rozciągać się szeroka dolina, a takowej przy et-Tell nie ma (Joz. 8:11).

Trzecim, najważniejszym problemem okazało się datowanie. Wykopaliska prowadzone w et-Tell od lat trzydziestych wykazały, że miasto było zamieszkiwane we wczesnej epoce brązu (według archeologów około 3000-2400 p.n.e). Potem było zniszczone, opuszczone i ponownie zasiedlone dopiero w epoce żelaza I (pomiędzy 1200 a 1000 r. p.n.e.).

Tymczasem podbój Kanaanu jest datowany na ok. 1450-1400 rok p.n.e. Nawet przyjęcie tzw. krótkiej chronologii (która zakłada wyjście z Egiptu w XIII wieku p.n.e.) nie rozwiązuje problemu.

Trzy stanowiska utożsamiane z Aj (można powiększyć mapę).

Dlatego ostatnio archeolodzy coraz częściej odrzucają tradycyjną lokalizację w et-Tell, a zwracają swoją uwagę na leżące w tej samej okolicy dwa mniejsze „rumowiska” – Khirbet Nisya i Khirbet el-Maqatir.

Zwolennikiem takiego poglądu jest właśnie Bryant Wood. Uważa on, że położone około kilometra od et-Tell stanowisko Khirbet el-Maqatir jest rzeczywistą pozostałością po starożytnym Aj z czasów Jozuego.

Rozmiary i położenie twierdzy, której upadek Wood datuje na późną epokę brązu I, odpowiadają opisowi biblijnego Aj. Na północ od niej rozciąga się głęboka dolina (którą obecnie biegnie droga). Podczas wykopalisk znaleziono miejskie fortyfikacje, bramę, ślady walki i pożaru, jaki strawił miasto.

Jednak i tutaj problemem okazało się datowanie, choć nie chodzi o tak duże rozbieżności jak w przypadku et-Tell. Wood uważa, że zniszczenie Khirbet el-Maqatir nastąpiło około roku 1400 p.n.e., a wnioskuje to na podstawie znalezionej ceramiki. Jednak niektórzy uczeni podważają to datowanie.

Warto przypomnieć, że dr Bryant G. Wood jest specjalistą właśnie w datowaniu kananejskiej ceramiki z późnej epoki brązu. Studiował archeologię na uniwersytetach w Michigan i Toronto. Jest autorem pracy z 1990 The Sociology of Pottery in Ancient Palestine.

W tym samym 1990 roku Wood podważył datowanie zniszczenia Jerycha (Tell es-Sultan), jakie w latach 50-tych przedstawiła Kathleen Kenyon. Stwierdził na podstawie ceramiki, że Jerycho zostało zniszczone nie w średniej epoce brązu (ok. 1550 p.n.e.), jak twierdziła Kanyon, ale w późnej epoce brązu I (ok. 1400 p.n.e.). Wnioski Wooda odpierali jednak inni specjaliści (min. Piotr Bieńkowski) i ostatecznie jego metoda datowania nie została powszechnie uznana.

Znaleziony w maju 2013 egipski skarabeusz może jednak potwierdzać, że Bryant Wood ma rację datując swoją metodą ruiny Khirbet el-Maqatir na późną epokę brązu I. To z kolei może zmienić spojrzenie na całą archeologię Kanaanu w okresie Podboju.

Według Wooda ten niewielki artefakt (ma niecałe 2 cm długości) mógł należeć do ostatniego kananejskiego króla Aj. Jest też dowodem na kontakty kananejskiej twierdzy z państwem faraonów bezpośrednio przed jej upadkiem.

Skarabeusze, święte chrząszcze, początkowo w Egipcie związane były z kultem słońca, a ich wizerunki pełniły rolę amuletów. Mniej więcej w średniej epoce brązu (egipski okres Średniego Państwa) zaczęto ich używać jako urzędowych pieczęci z wyrytymi na płaskiej podstawie imionami i tytułami dostojników. Często stanowiły obiekty wymiany dyplomatycznej, dlatego są cennym źródłem wiedzy o kontaktach Egiptu z innymi krajami.

Po odkryciu w Khirbet el-Maqatir, Bryant Wood skontaktował się z najlepszą izraelską specjalistką w dziedzinie skarabeuszy. Ustaliła ona wiek znaleziska na około 1550–1450 p.n.e., czyli na okres późnego brązu I.

bible

Bryant Wood podsumowuje znaczenie znaleziska:

„Ten skarabeusz weryfikuje moje datowanie oparte na ceramice. To pomnikowe odkrycie, ponieważ daje nam datę istnienia twierdzy niezależną od ceramiki. Świeccy uczeni mogą krytykować moją metodę datowania ceramiki, mogą mówić, że jestem stronniczy, ale nie mogą spierać się z datowaniem skarabeusza. Skarabeusz i ceramika dostarczają razem solidnego dowodu, że twierdza pochodzi z późnej epoki brązu I, okresu Exodusu i Podboju”.

Według uczonego, skarabeusz musiał trafić do miasta jakiś czas wcześniej, więc potwierdza on datowanie upadku miasta na ok. 1400 rok p.n.e. Jest to zgodne z biblijną chronologią Podboju i tezą Wooda o utożsamieniu ruin z Aj.

Podczas wykopalisk w maju 2013 znaleziono również liczne zabytki z I wieku, sprzed powstania żydowskiego (66-70 n.e.), w tym ponad sto monet. Ciekawe znaleziska przyniosły również krótkie prace w grudniu 2013, którym nieco przeszkodziły opady śniegu.

Znaleziska z Khirbet el-Maqatir, w tym skarabeusza, można będzie oglądać w Dunham Bible Museum w Houston (USA) na wystawie, która będzie otwarta od 21 stycznia do 19 grudnia 2014 roku.

Bryant G. Wood jest dyrektorem stowarzyszenia Associates for Biblical Research (ABR) oraz wydawcą magazynu Bible and Spade.

Warto też wspomnieć, że założycielem ABR był dr David Livingstone, który zmarł 25 listopada 2013. Livingstone uważał, że Aj należy lokalizować w Khirbet Nisya.

Zobacz też:

Ten wpis został opublikowany w kategorii Archeologia, Izrael i oznaczony tagami , , , , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.